Devletler - Irak Selçukluları

Selçuklu topraklarının batı kısmında kurulan hânedân. Sultan Mehmed Taparın 1118 senesinde vefâtıyla meydana gelen iç hâdiseler neticesinde, Sencer ile Mahmüd arasında 11 Ağustos 1119 târihinde yapılan Sâve Savaşından sonra, Büyük Selçuklu Devletinin başına Sencer geçti. SultanSencer yeğeni Mahmüd bin Muhammede ise Hemedan, Kirmanşah ve İsfehan dâhil olmak üzere Batı İran ile Irak topraklarının idâresini verdi. Böylece Irak Selçukluları Devleti kuruldu.

Sultan Mahmüdun zamânında en tehlikeli bölge, kuzeybatı, yâni Erran ve Kafkasyaydı. Bu bölgede Dördüncü David idâresindeki Gürcüler faaliyet gösteriyorlardı. GürcülerinTiflisi ele geçirmelerine karşılık SultanMahmüd bir sefer düzenledi ise de başarı sağlayamadı. Büyük SelçukluSultanı Sencere tâbi olarak saltanat süren Mahmüd 1181 senesinde henüz 27 yaşındayken vefat etti.

Sultan Mahmüdun ölümü üzerine, Hemedânda bulunan genç yaştaki oğlu Dâvüd, Sultan îlân edildi. Dâvüdun sultanlığı Cibâl ve Âzerbaycanda tanınırken, amcası Mesüd daIrakta hükümdârlığını îlân etti. Bunların arasındaki taht mücâdelesinin kızışması üzerine ultan Sencer, Irak Selçuklu Devletindeki karışıklıklara son vermek için bir sefer düzenledi. Dinever yakınlarında yapılan savaşı IrakSelçukluları kaybetti. Mesüd kaçtı. Sencer yeğeni Tuğrulu Irak Selçuklu tahtına oturttu ve vezirliğe de Ebül-Kâsım Dergüziniyi tâyin etti.

Sultan Tuğrul tahta geçtikten sonra, Fars Hâkimi EmirMengübars, bir mektup yollayarak ŞehzâdeAlparslanı yanına göndermesi hâlinde, itâate hazır olduğunu bildirdi. Sultan, oğlu Alparslanı Farsa yolladı ve Emir Mengübarsa atabeg ünvânı verdi. Böylece çıkacak bir karışıklığı önlemiş oldu.

Sultan Tuğrulun saltanatına ilk itiraz Dâvüddan geldi. Sultan Mahmüdun oğlu Dâvüd, topladığı orduyle Tuğrul üzerine yürüdü. Ancak Hemedan önlerinde yapılan savaşı kaybetti. Bağdata kaçtı. Bu durumu öğrenen Mesüd da Bağdata geldi.Mesüd, Dâvüd ile Halife, Sultan Tuğrula karşı bir ittifak kurdular. Halife, Mesüdu sultan ilân etti. Mesüdun hazırladığı müttefik ordu, 1133 senesi Mayıs ayında Hemedân civârında yapılan muharebede Tuğrula karşı bir zafer kazandı. Mağlub olan Sultan, önceReye, oradan da İsfehana gitmek mecbüriyetinde kaldı.Sultan Mesüdun tâkibi üzerine Fars eyâletine çekildi. Adamlarının karşı tarafa geçmesi üzerine Sultan Tuğrul, kardeşinin eline esir düşmemek için tekrarRey şehrine döndü. Bu sırada başarısızlıklarına sebeb olarak gördüğü veziriEbü-Kâsım Dergüziniyi öldürttü. Tuğrul, Rey şehri yakınlarında,Mesüd ile tekrar harb etti ve yenilerek Taberistanda hüküm süren Bâvendilere sığındı. Daha sonraDâvüdun Âzerbaycanda, Mesüda karşı isyân etmesi üzerine Sultan Tuğrul bir ordu toplayarak Mesüda karşı bir sefer düzenledi. İki ordu Kazvin yakınlarında karşılaştı. Ordusundaki bazı komutanların Tuğrulun tarafına geçmesi yüzünden Mesüd, 1134 yılında yapılan bu muhârebeyi kaybetti ve Bağdata kaçtı. Bu gâlibiyet üzerine Sultan Tuğrul, sağlam bir şekilde Hemedâna, Irak Selçuklu tahtına oturdu. Fakat kısa bir süre sonra 1134 senesi Ekim ayında hastalanarak öldü.

Mesüd, Sultan Tuğrulun ölüm haberini aldığı zaman, derhal Hemedâna giderek Irak Selçuklu tahtına oturdu.Sultan Mesüdun ilk işi yeğeniDâvüdun isyânını önlemek oldu. bu maksatla kızını Dâvüd ile evlendirdi ve veliaht tâyin etti.

Sultan Mesüdun saltanatı isyan eden emirlerle mücâdele içerisinde geçti. Ãâdeddîn Zengi, AtabegMengübars ve Emir Bozalanın kuvvetleriyle defalarca yapılan savaşlar Irak Selçuklu Devletini yıprattı. Bu mücâdeleler sırasında Veliahd Dâvüd da 1143 senesindeTebrizde Bâtınîler tarafından öldürüldü. Uzun süren mücâdeleler sonunda iç karışıklıkları tamâmen ortadan kaldıran Mesüd, çok yaşamadı, hastalanarak 1152 yılında Hemedanda öldü.

Sultan Mesüdun ölümü üzerine, Melikşâh bin Mahmüd, Emir Has beg tarafından sultan ilân edildi. Fakat onun hükümdârlık için yetersiz olduğunu gören Emirler, kardeşi Mehmedi Huzistandan getirterek Irak Selçuklu tahtına oturttular. Sultan Mehmedin tahta geçtikten sonra ilk işi, tahta geçmesini sağlayan Has Begi öldürmek oldu. Daha sonraSelçuklu otoritesini Irakta yeniden canlandırmaya çalıştı. Irakta bulunan Türk unsurlarına karşı cephe alan Abbâsi Halîfesi Müktefi ile arası açıldı. Musul Hâkimi Mevdüdun yardımıyla Halifenin ordusunu mağlüb etti ve Bağdatı kuşattı. Kuşatma uzun sürdü. Bu sırada Halifenin kışkırtmasıylaŞehzâde Melikşah bin Mahmüd ve Atabeg İldeniz, 1157 yılında Cibal bölgesinde harekete geçerek Hemedânı zabtettiler. Bu durumu öğrenen SultanMehmed, kuşatmayı kaldırarak Hemedân üzerine yürüdü. Atabeg İldeniz, Âzerbaycana geri döndüğü için, askerî kuvvetten mahrüm kalan Melikşah da Hemedânı terk etti. SultanMehmed, onların taraftarlarını Rey ve İsfehan bölgesinden temizledi. Bir süre sonra hastalandı ve 1159 senesinde Hemedânda öldü.

Sultan Mehmedin ölümünden sonra yerine kimin geçeceği konusunda Selçuklu emîrleri tam bir anlaşmazlığa düştüler. Bir süre sonra Musulda hapiste bulunan MuhammedTaparın oğlu ve Sultan Mehmedin amcası Süleymân Şâh serbest bırakılınca, Hemedana gelerek Irak Selçuklu tahtına oturdu. Arslan-Şâhı kendisine veliaht tâyin etti. Süleymân Şâhın devlet işlerinde yetersiz kalması, emirlerin desteğini kaybetmesine sebeb oldu. Başlarında Gürd-bâzünun bulunduğu emîrler, Arslan-Şahı sultan yapmak için İldenizi dâvet ettiler. Gürd-bâzü, Süleymân Şahı yakalayıp hapsetti ve bir süre sonra da 1161 yılında öldürdü.

Arslan Şah, Atabeg İldeniz ile berâberHemedana giderek tahta oturdu. Şemseddîn İldeniz, Sultânın atabegi olarak idâreyi tamâmen ele geçirdi. İldenizin devlet işindeki kuvvet ve kudretini çekemeyen bazı emîrler, hânedân mensuplarıyla anlaşarak karşı çıktılar. NeticedeArslanŞahı (1161-1176) ve onun yerine geçen İkinci Tuğrul (1176-1194) dönemleri saltanat kavgaları ile geçti. Bu şekilde zayıflayan devlet, 1193 senesinde Harzemşahlar tarafından tehdit edilmeye başlandı.

Harezmşâh Sultânı Tekiş, Irakı ele geçirmek istiyordu. SultanTuğrul bu tehlikeyi önlemek için Reye gitti. Neticede iki tarafa rasında barış yapıldı. Yapılan antlaşmaya göre, Rey, SultanTekişe bırakıldı. Bu antlaşmadan bir süre sonra 1193 senesinde doğuya sefer düzenleyen Sultan Tuğrul, Rey şehrini ele geçirdi ve buradaki Harezmlilerin bir kısmını öldürdü. Ertesi sene Kutluğ İnanç, SultanTekişten aldığı yardım ile birlikteRey üzerine yürüdü. SultanTuğrul, kumandanlarının tavsiyelerine rağmen çekilmeyi kabül etmedi. Barış görüşmeleri neticesiz kaldı. Nihâyet Sultan Tuğrul, Rey şehri önünde 1194 yılında yapılan muhârebede yenildi ve Kutluğ İnanç tarafından öldürüldü. Onun ölümü ile Irak Selçukluları Devleti târihe karıştı.

Irak Selçuklularının devlet teşkilatı, mâhiyet îtibâriyle Büyük Selçuklların bir kopyasıydı. Yalnız devletin başında Sultân-ül-Muazzam lakabı ile bulunan sultan, Büyük Selçuklu Sultânına tâbiydi. Bu durum Büyük Selçuklu Devletinin 1157 senesinde yıkılışına kadar devâm etti. Bu târihten itibâren Irak Selçuklu sultanları, bağımsız birer sultan hâline geldiler.

Irak Selçuklularında, hükümet işleri Büyük Dîvân tarafından yürütülmekteydi. Bu dîvâna ise, mâlî işlere bakan Dîvân-ıİstifâ, mâli ve idârî işlerin kontrolünü yapan Dîvân-ı İşrâf, yazışma işlerini yürüten Divân-ı Arız gibi dîvânlar bağlıydı. Irakselçuklu ordusu da, Büyük Selçuklu gibi üç kısımdı. Ordunun esâsını sipâhiler meydana getirmekteydi. Bunun yanında merkeze bağlı atabeglikler ile eyâletlerde de asker beslenmekteydi.

Devletin hâkim olduğu topraklar üzerindeki en önemli yerleşme merkezleri; Hemedan, İsfehan, Musul, Samarra, Erbil ve Haleb gibi şehirlerdi. bu merkezlerin bir kısmı doğrudan doğruya merkeze bağlı, bir kısmı ise, tâbi atabeglerin idâresi altında bulunuyordu. Her biri ticâret merkezi olan bu şehirlerde dokumacılık ve el sanatlarının yanısıra zirâat da çok gelişmişti. Kuzey Irak bölgesi coğrafî bakımdan dağlık ve yaylalık bir yapıya sâhipti. Bu yüzden bu bölgede hayvancılık ve deri sanâyii gelişmişti.

Irakta iktisâdî hayâtın gelişmesi, içtimâî hayâtın da yükselmesini sağladı. Ahmed bin Münir, El-Kaysarânî, Müslim bin el-Hıdır gibi şâirlerin yanısıra El-Azîmî ve İbn-ül-Esîr gibi târihçiler de bu devirde yetişmiştir.