Kimler kadı hakim olabilir

Kimler kadı hakim olabilir islamseli.net islami forum dini forum Arşivi Kimler kadı hakim olabilir

Dürri'l Muhtar'da "Şehadete ehil olmada aranan şartlar ne ise; hakim (Kadı) olmada da aranan şartlar aynıdır. Çünkü her ikisi de velayet babındadır. Ancak şehadet kadı ve hakimlikten daha kuvvetlidir. Zira şehadet hakimi ilzam eder. Hakimin hükmü ise ancak hasmı ilzam eder. Bunun için kaza ile ilgili hükümlerden kaynaklanır."(93) hükmü kayıtlıdır. Şimdi bu şartları izaha gayret edelim.

MÜSLÜMAN OLMAK: Kaza makamına (Kadı'lık görevine) tayin için aranan ilk şart İslam'dır.(94) İmam-ı Azam'a (rh.a) göre; kafirlerin, müslümanların davalarına bakmak üzere tayin edilmeleri kat'iyyen mümkün değildir. Ancak zimmet ehline; anlaşma şartlarına göre, kendi dinlerinden hakem tayin edilebilir.

AKIL-BALİĞ OLMAK: Resûl-i Ekrem (sav)'in: "Üç kişi muaheze olunmaz; uyanmadıkça uyuyan, buluğa ermedikçe çocuk, akıllanmadıkça deli"(95) buyurduğu bilinmektedir. Dolayısıyla buluğa erinceye kadar çocuklar; yaptıkları işten mes'ul değildirler. Ancak kadı'nın (hakim'in) yaşlı olması şart değildir. Nitekim Resûl-i Ekrem (sav) Hz. Attab b. Esed'i Mekke'ye tayin ettiğinde, bu sahabe'nin 18 veya 21 yaşında olduğu rivayet edilir. Hz. Ömer (ra)in hilafeti döneminde Şam'da genç bir kadı görev yapmıştır. Halk kadı'nın çok genç olmasından rahatsızlık duyduğunu Hz. Ömer (ra)'e ihsas ettirir. Hz. Ömer; genç kadıyı yanına çağırır ve muhakeme ûsûlünü sorar. Aldığı cevap karşısında; memnuniyetini izhar eder ve görevine devam etmesini ister.(96) Esas olan Kadı'nın yaşı değil; zeki, anlayışlı, sabırlı ve fakih olmasıdır.

HÜRRİYET: Kaza makamına (kadılık görevi) tayin edilecek kimsenin, hür olması şarttır. Kölelik; ehliyet arızasına dayanır. Bu sebeple köleler kadı olamazlar.(97)

GÖZ, DİL, KULAK GİBİ DUYU ORGANLARININ SIHHATLİ OLMASI: Kazai faaliyetleri yürütebilmek için; göz, dil ve kulak gibi duyu organlarının sıhhatli olması esastır. Sağır; tarafları dinleyebilme şansına sahip değildir. Dilsizlik hali; sual sormaya manidir. Gözlerinin görmemesi ise; şehadete manidir. Bütün bunlar hükmün sıhhatine tesir eden amillerdir. Bu sebeble ama, ahras (dilsiz) ve atraş (kulakları duymayan) kaza makamına tayin edilemez.(98)

HADD-İ KAZF TATBİK EDİLMEMİŞ OLMAK: Ukûbatlar bahsinde Hadd-i Kazf'ın mahiyeti üzerinde durmuştuk.(99) Doğru sözlü, emaneti yerine getiren, haramlardan kaçınan, rıza ve gadab hallerinde itidalini koruyan kimselerin kaza makamına getirilmesi gereklidir. Hanefi fûkahası: "İffetli bir kadına zina iftirasında bulunup, kendisine "Hadd-i Kazf" tatbik edilen kimsenin kaza makamına getirilmesinin caiz olmadığı" hususunda müttefiktir.(100) İmamı Şafii (rha) indinde; adil olmayan kimsenin kaza makamına getirilmesi caiz değildir. Dürri'l Muhtar'da: "Hakim (Kadı) olan kişinin güvenilir, iffetli, akıl ve düşüncesine güvenilir, salah ve takvasına itimad edilir, anlayış kaabiliyeti olan, sünnet ve Hz. Peygamber (sav)'den varid olan eserler hakkında bilgisi olan, fıkhı bütün yönleriyle bilen bir kişi olması gerekir. Müctehid olması tercih sebebidir" hükmü kayıtlıdır. İbn-i Abidin bu metni izah ederken: "Kadı'nın aşağıdaki sıfatlarla muttasıf olması şarttır. Kadı şiddete kaçmadan otoriter, zaafa düşmeden yumuşak olmalıdır. Çünkü hükmetmek müslümanlar için önemli bir olaydır. Daha çok bilen, daha kudretli olan, daha heybetli ve insanlar arasında daha çok maruf olan, insanların ona olan davranışlarına karşı daha sabırlı olan, kadı olmaya daha layıktır."(101)

İLİM: Kaza Makamına (Kadılık görevine) tayin olacak kimsenin; fıkıh ilmine sahip olması gerekir. Ancak sahih olan kavle göre; müctehid olmak tercih sebebidir. Kadı'lığın şartı değildir.(102) İmam-ı Şafii (rha) indinde; Kaza makamı (Kadılık görevi) kudrete dayanan bir hadisedir. İlim olmadan gerekli kudretin varlığından söz edilemez.(103) Bu sebeble ilim; kadılığa tayin için aranacak şartlara dahildir. Feteva-ı Hindiyye de: "Sahih olan kavle göre müctehid olmak, kadılığın şartı değil, tercih sebebidir. Hidaye'de de böyledir. Hatta bir başkasının fetvasıyla hüküm veren mukallidin kadı tayin edilmesi caizdir. Mültekid'de de böyledir. Bununla beraber cahil olan kimsenin kadı tayin edilmesi münasip değildir"(104) hükmü kayıtlıdır. Şurası muhakkaktır ki, kaza sisteminin sıhhati için ilim şarttır.