Cumartesi halkı


Yüce Kur’an’ın muhteşem ayet silsilelerinden bir ve ibret dolu kıssalarından biri “Cumartesi halkı” ile ilgili olandır ve Yüce Rabbin biz kulları tabi tuttuğu sınavın pek çok hikmeti bu ayetlerde gizlidir.


İsrailoğulları iman yerine fitne ve parayı tercih ederek, sınavda başarısız olmuş ve lanetlenmiştir. Ancak bu durum sadece o zamana ve o topluma has değildir. Sonraki zamanlarda tüm dinler ve tüm toplumlar içinde esas olan dinin gereklerine, farzlarına ve haramlarına riayettir. Lanetlenmenin sebebi işte bu iman yoksunluğu ve dine tabi olmamakta isyandır. Dünya malına tamah ve paraya düşkünlük te muhakkak etkili sebeplerdendir.


Hatırlatmak gerekirse;


Allah Teâlâ, İsrailoğullarının cumartesi (sebt) günü dünyevî işlerden ve dolayısıyla balık avından sakınmalarını ve o günü ibadete ayırıp tatil yapmalarını emretmiş ve daha öncesinde onlardan bu konuda ahid almıştı. Dinlerine göre, cumartesi günü çalışmayıp ibadetle meşgul olmak esastı. Oysa dünya malına ve paraya aşırı düşkün bir kısım Yahudiler deniz kıyısında bulunan bir kasabada Cumartesi günü yasağına saygı göstermeyip, dinin koyduğu kuralı hiçe saymışlardı da avlanıyordu. Zorlama ve baskı sonucu verdikleri ahid, sebt, yani Cumartesi günü günün hürmetine tecavüz etmemek, balık avlamakla alakalıydı. Onlar verdikleri sözde durmadılar. Ahde vefa etmek, insanlık borcu ve gereği iken ona yanaşmadılar. Balıklar cumartesi günleri akın akın sahile geliyor, diğer günler o derece gelmiyorlardı. Bu, bir imtihandı. İsrailoğulları, bu yasağı ihlal ederek cumartesi günleri de balık avlamaya, bolluğa kavuşup imandan uzaklaşmaya başladılar.


Cumartesi halkı ifadesi ile, Hz. Mûsâ’nın dinine göre, cumartesi günü ile ilgili yasakları çiğneyenler ve bu hareketlerinden dolayı lanetlenip maymuna çevrilenler kast edilmektedir.


“Verdikleri sağlam söz(ü yerine getirmemeleri) sebebiyle “Tûr”u üzerlerine kaldırdık ve onlara, “Tevazu ile kapıdan girin” dedik. Yine onlara, “Cumartesi (yasakları) konusunda haddi aşmayın” dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık.” (Nisa 4/154)


İsrailoğullarından avlanmaya devam edenler, insanlığın gereklerinden olan ilim ve idrak, marifet ve iz’andan mahrum edilerek maymun kılıklı, sefil, boynu bükük ve sürünen kimseler oldular ki, buna “mesh” tabir olunur. Bunlar dış görünüşüyle kuyruklu maymunlara mı döndüler? Yoksa dış görünüşüyle insan şeklinde oldukları halde iç dünyaları ve huyları itibariyle manen maymun gibi mi oldular? Bunun tefsirinde iki görüş vardır. Tefsircilerden pek çoğu, âyetin lafzına ve dış yüzüne nazaran tam ve gerçek mesih (suret değişikliği) olduğunu söylemişlerdir. Fakat Mücahid ve onun izinden giden diğer tefsirciler, bu hükmün temsilî o lduğunu, şu halde meshin manevî olması gerektiğini savunmuşlardır. Ki, zamanımızın anlayışına bu daha uygun görünmektedir. Gerçi hakikate nazaran, suretçe değişiklik manevi değişmeden daha müşkil ve daha mühim değildir. İnsanlık şiarlarının söndüğü bir bedenin dış yüzüyle dahi maymun suretini alıvermesi, iyi düşünülürse, hemen hemen normal bile görülebilir. Allah korusun çeşitli kötü hastalıklar ile kılığını değiştirmiş nice bedenlere tesadüf edilegelmiştir. Fakat hayvan şekilleri içinden bilhassa maymun suretinin zikredilmesi herhalde manevi meshin ehemmiyetine bir karine gibidir. Aslında insan ile maymun arasındaki gerçek fark, yalnızca bir kıl, bir kuyruk farkı değildir. Akıl, mantık, huy ve ahlâk farkıdır. Maymunun bütün hüneri taklit hissinin gelişmişliğindedir. İnsanın yaptığı hareketleri gören maymun onu derhal taklit eder. Bu taklit özelliği, birçoklarının nazarında maymunu insana adeta yaklaştırır. Halbuki maymunun önünde günlerce ateş yakınız, soğuk günlerde karşısında ısınmayı gösteriniz, sonra on u alıp bir kıra götürünüz, yanına kibrit, çıra, odun, kömür koyunuz, o yine de üşüdüğü zaman bunları bir araya getirip bir ateş yakamaz ve ısınmayı başaramaz. Bu kadarcık bile mantık ilişkisi gösteremez. Artık bunun üzerine terettüp edecek diğer aklî işlem l erin derecesini tasavvur ediniz. İşte manevi dünyası meshe uğramış olan insanlar da böyledir: Onlar kör bir taklitten başka birşey yapamaz ve hayvanî duygularından öteye geçemezler. Bir bakıma insan gibi görünürler, hakikatte ise maymundan başka birşey değildirler. Fındığı kırar yerler de bir fındık ağacı dikmeyi akıl edemezler, (Onlar hayvanlar gibidirler. Hatta daha da aşağıdırlar.”


İsrailoğulları, o kasaba ahalisinin başına nasıl bir bela geldiğini çok iyi bilirler.


“Şüphesiz siz, içinizden Cumartesi yasağını çiğneyenleri bilirsiniz. Biz onlara, “Aşağılık maymunlar olun” demiştik. Biz bunu, hem onu görenlere, hem de sonra geleceklere bir ibret ve Allah’a karşı gelmekten sakınanlara da bir öğüt kıldık.” (Bakara 2/65,66)


Bu kasaba Medyen veya Taberiyye denilmiş ise de çoğunluğun görüşü, Medyen ile Tur arasında bulunan “Eyle” kasabası olduğudur. Onlar o vakit Cumartesi yasağını çiğniyorlardı. Dinleri gereğince Cumartesi günü bütün işleri tatil edip, ibadet edecek yerde balık avlıyorlardı, çünkü sebt yaptıkları vakit, yani Cumartesi yasağına uydukları gün, balıklar onlara açıktan açığa sürüler halinde geliyorlardı, zira o gün balıklar saldırıya uğramamaya alışmışlardı, o gün kendilerine dokunulmayacağını hissediyorlardı, kaçmıyorlardı. Sebt yasağına riayet etmeleri balıkların bu suretle o civara ısınıp alışmasına da sebep olmuş oluyordu.


Sebt yapmadıkları gün ise gelmiyorlardı. Yani, diğer günlerde avlanmak korkusundan dolayı öyle gelmezlerdi. Cumartesi yasağına riayet etmedikleri gün hiç gelmeyeceklerdi ve artık o kasabanın yeşilliğinin ve güzelliğinin sebebi olan ekonomisi ve ticareti sönecek, zenginliği gidecekti. Lâkin o fasık ve saldırgan halk, Cumartesi günleri balıkların öyle akın akın gelmesine imrendiler, hırslarını tutamadılar da dinlerinin emrini dinlemediler, yasak demeyip balıkları avlamaya başladılar. Ve böylece sebtin kutsallığını çiğnediler. İşte o vakit işledikleri fısk-u fücurdan dolayı belaya çarpıldılar.


O saygısız ve saldırgan İsrailoğulları, öteden beri fısk edegelmeleri, Allah’ın emirlerine itaat etmekten kaçıp, açıkça yasakları çiğnemeyi alışkanlık haline getirmeleri, huy edinmeleri sebebiyle böyle imtihana çekilmiş ve belaya uğramıştır. Halbuki fıskta ısrar etme âdetleri ve huyları olmasa idi, böyle ağır belalara uğratılmazlardı.


“(Ey Muhammed!) Onlara, deniz kıyısında bulunan kent halkının durumunu sor. Hani onlar Cumartesi (yasağı) konusunda haddi aşıyorlardı. Zira tatil yaptıkları Cumartesi günü balıklar onlara akın akın geliyor, tatil yapmadıkları (diğer) günlerde ise gelmiyorlardı. İşte onları yoldan çıkmaları sebebiyle böyle imtihan ediyorduk.”(A’raf 7/163)


Ayette geçen “Onlardan bir toplum dedi ki” cümlesi o kasaba halkının yasağı çiğnemede sürekli ısrarı ve bu konuda söz dinlemeye yanaşmaması üzerine içlerindeki bazı iyilerin hâl ve akıbetlerini beyandır. Yani o vakitler içlerinden bir ümmet, iyiliksever bir cemaat onlara şöyle demişti. Allah’ın, helâkini murad ettiği, büsbütün helaklerini değilse bile, çetin bir azap ile cezalandırmayı murad ettiği böyle bir kavme ne diye nasihat edip duruyorsunuz? Yani, o kasaba halkı iki kısım idi. Bir kısmı fasık ve saldırgan takımı idi, bir kısmı da dindar ve iyiliksever insanlar idi ki, bunlar azınlıkta kalmış idiler, o saldırganlara söz geçiremiyorlar, onları önleyemiyorlardı.


Bu iyiler de iki gruba ayrılmıştı: O iyilerden bir grup uğraşmış, didinmiş, acı tatlı dil dökmüş, zor veya kolay her yoldan giderek ve her usulü deneyerek zahmetler çekmiş, nasihat etmiş, ama onlara söz dinletememiş, nihayet bıkmış ve ümitsizliğe kapılmış, Allah’dan bu halka bir bela geleceğine karar vermiş, o halka kin ve öfke duymaya başlamış, sesini kesmiş, bir köşeye çekilip sinmiş idiler.


Anlaşılıyor k i, bu bezginler o fasıklara göre sayıca az olmakla beraber, yine de ümmet denilecek kadar bir cemaat oluşturuyorlardı ve kendi aralarında bir takım toplantıları vardı. Bunlar içinde sayıca çok az denecek bir başka grup daha vardı ki, onlar ümitsizliğe kapılmıyorlar, bütün zorluklara göğüs gererek ve her türlü zahmete katlanarak, o söz dinlemez halka vaaz ve nasihata devam ediyorlardı. İşte bunlar, o azgın halkı yola getirmek için vaaz ve nasihate devam ettikçe, söz konusu o ümitsizler grubu da bunlara “Ne diye kendinizi boşuna yoruyorsunuz? Niçin boş yere vaaz ediyorsunuz?” yollu uyarılarda bulunuyorlar, “Siz niçin Allah’ın helâk edeceği veya bela vereceği böyle azgın bir kavme vaaz ve nasihat edip duruyorsunuz?” şeklinde sözler söyleyip, onları yaptıkları işlerden vazgeçirmeye çalışıyorlardı.


Onlar halkı büsbütün kendi haline bırakmak, ne görecekleri varsa görsünler, demek istiyorlardı. Ve böyle derken bir “farz-ı kifâye”nin büsbütün terkedilmiş olması ile hepsinin günahkâr olabileceklerini de düşünmemişlerdi. Lâkin onlar bu farz-ı kifâyeden; vaaz ve nasihat görevinden vazgeçmediler ve cevap vererek şöyle dediler: Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye, bir de belki bir dereceye kadar sakınırlar diye, yani bizim vaaz ve nasihatımız iki sebebe dayanmaktadır: Birisi ve birincisi sırf Allah’a karşı bir mazeretimiz olsun diye, Allah tarafından hesaba çekileceğimiz vakit, “niçin kötülükten vazgeçirme görevinizi yapmadınız?” azarlamasına karşılık elimizde bir mazeret bulunsun diye, Allah katında böyle bir ithamla karşı karşıya kalmamak için.


Çünkü kötülükten vazgeçirme henüz hayatta olanlara son nefese kadar bir farz-ı kifayedir.


İkincisi de yeis yani ümitsizlik, dünyada hiçbir hususta caiz değildir. Ve ne kadar günahkar olursa olsun halkın tevbe ve ittikasını arzu ve ümid etmek de bir vazifedir.


Gerçi bu hâl böyle devam ederse sonucunun bir helâke veya azaba varacağı muhakkaktır. Fakat insanların hali değişiktir, kaderin sırrı da vukua gelmeden önce bilinebilen bir şey değildir. Nereden bilebilirsin, bu güne kadar söz dinlemeyen bu halk belki yarın dinleyiverir ve belki yaptıklarından vazgeçer, kötülüklerden sakınmaya başlar. Büsbütün sakınmazsa bile kısmen sakınır, belki bu yüzden uğrayacakları azap da hafifler. Ne olursa olsun nasihate devam etmek, onu terketmekten daha iyidir. Nasihatı bütünüyle bırakmakta hiç bir ümit yoktur. Fakat nasihate devam etmenin hiç olmazsa azıcık da olsa sakındırmaya sebep olması umulur. Hiçbir tepki görmeyen fenalık her halde daha kolay yayılır ve kısa zamanda meydan alır. Herhangi bir fenalığın kökünü kurutmak mümkün olmazsa, hızını kesmek de önemli bir iştir, bunu gözardı etmemelidir. Felaket mukadder ise nasihat görevini yerine getirenler Allah katında mazur görülürler. Anlamalı ki, iyiler kötülerden ne çekmiş, ne kadar uğraşmışlar. Buna karşılık kötüler de ne kadar ısrar etmiş, her türlü nasihate rağmen kötülükte direnmişler.


“Cumartesi gününe saygı, ancak onda görüş ayrılığına düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ayrılığa düşmekte oldukları şeyler konusunda kıyamet günü aralarında hüküm verecektir.” (Nahl 16/124)


Cumartesi, yalnız onda ihtilaf edenlere (farz) kılındı. Yani cumartesi İbrahim’in dininden değil, onda ihtilaf eden İsrailoğulları üzerine haram kılındı, tatil yapıldı. Bu ihtilaf hakkında bazı tefsirciler şunu rivayet etmişlerdir: Musa (a.s) haftada bir günü ibadete tahsis etmek için yahudilere emretmiş ve bunun cuma olmasını söylemişti. Buna pek azı razı olmuş, büyük çoğunluğu: “Hayır Allah Teâlâ’nın, göklerin ve yeryüzünün yaratılışından boşaldığı gün olsun ki, cumartesidir.” demişler. Bunun üzerine yüce Allah da cumartesi gününe izin vermiş ve kendilerini o gün avdan menetmekle imtihan etmiş.


Sonrada cumaya razı olan azınlık, bu emre itaat ettikleri halde, daha sonra gelen nesilleri ava sabredememişler. Yüce Allah da onları mesh edip (hayvan kılığına sokup) maymuna çevirmişti. Diğer bazı tefsirciler de av hususundaki ihtilaf ve vebal ile tefsir etmiştir ki “Onlara deniz kenarında bulunan şehir halkının halini sor! Hani cumartesi gününün hürmetini ihlal edip haddi aşmışlardı. Cumartesi yaptıkları gün, balıklar onlara akın akın gelirler”


Fakat bizce âyetten açıkça anlaşılan cumartesi hakkındaki bu ihtilâfın yahudiler ve hıristiyanlar arasındaki ihtilafa işaret olmasıdır. Çünkü hıristiyanlar cumartesinin (hükmünün) neshedilmiş olduğunu söyleyerek pazarı (tatil günü) tutarlar ve bu şekilde mânâ şu olur: Cumartesi İbrahim’in dininden değil idi. İsrailoğulları’nda yapılmıştı. Onların ise yahudileri ve hıristiyanları ihtilaf etmektedirler. Bundan sonra “Kıyamet günü Allah, aralarında ihtilafa düştükleri şeyler hakkında hüküm verecektir.” buyurulması da buna uygundur.


“Ey kendilerine kitap verilenler! Birtakım yüzleri silip de tersine çevirmeden, yahut cumartesi halkını lânetlediğimiz gibi onları lânetlemeden, yanınızda bulunanı (Tevrat’ı) doğrulayıcı olarak indirdiğimiz bu kitaba (Kur’an’a) iman edin. Allah’ın emri mutlaka yerine gelecektir.” (Nisa 4/47)


Cumartesi halkının lanetlendiği gibi bir ihtar da kitap ehlinedir ve Kur’an’a imanı emretmektedir. Nihayetinde İsrailoğulları ister iman etsin ister etmesin Allah’ın emri mutlaka yerine gelecek ve nuru tamamlanacaktır. Umulur ki tevbe edenler kurtulsun.


Özetle; dinin ve imanın gereğini yapmak, hele fıtratta ve yaşarken verilmiş bir söz varsa, her mü’mine farzdır. Toplum dine tabi olmak ve kurallara uymayanları ikaz etmekle mükelleftir. İsyancı aç gözlüleri, haramzadeleri nasihat ve ikna tüm mü’minlerin vazifesidir çünkü Allah korusun çıkacak bela veya lanet sadece o isyancıları kapsamakla kalmayacaktır.


Kafirler isyanda direnirken iman edenlerin nasihatı yeğler ve nasihatı reddeder şekilde ikiye ayrılmış olması da günümüz İslam’ının aynasıdır. Bir grup olup biten yanlışlara feryat ederken, hatta iyi niyetli olduğu halde bir grup sessiz kalmakta ve hatta onları kadere teslimiyet şapkası altında desteklemektedir. Oysa akibet kafirler ile onları dille, elle ikaz etmeyenler için ortaktır.


Sadece imanın sesini dinleyip, kafirlere ve aynı zamanda kafirlere dokunmamaya özen gösteren sözde iman edenlere Allah yolunda savaş açanlar kurtulacaktır. Dinde, korkmak, Allah’tan ümidi kesmek, teslim olmak ve ölümden korkmak yoktur. Dinde, kendini düzeltmek, yanlış yapanlara nasihat etmek, isyanda direnenlerle irtibatı kesmek vardır ki herkesin tuttuğu taraf belli olsun.


Yarın bu vahim İslam kıyımı nedeniyle toplu helak vasıl olduğunda da inşallah kurtulacak olanlar imanının gereğini yapmaya gayret edenler olacaktır. Bu yüzden kimse kendisini kandırmasın. Zalimle bir olup, dini isyancılara sessiz kalan ve Allah’tan umut kesip yeise kapılan herkes helaka tabidir ve müstehaktır.


İyiliğe meyletmek kadar kötülükten men etmek te hem dinin hem mü’minin temel ilkesidir.


Şimdilerde gençler arası empoze edilmeye çalışılan cumartesi gecesi ateşi, cumartesi partileri, cumartesi çılgınlıklarına bir de yukarıda yazılı olanlar ışığında bakmak lazım gelir.


İslam alemi için cumartesi iş yapmak haram değildir hatta cuma içinde durum böyledir. Lakin bizlerce nispeten mübarek olan cuma gününe de ayrı bir özen ve inançla sadık kalmak, o gün şer işlerle uğraşmamak olması gerekendir.